Vereniging Nederlandse Gemeenten
Hoe PUB kan bijdragen aan de aandachtspunten van de VNG
Standpunten VNG
De VNG verwelkomt het wetsvoorstel Proactieve dienstverlening, maar vindt dat het voorstel nog onvoldoende mogelijkheden biedt om niet-gebruik werkelijk breed terug te dringen en vindt de voorgestelde mogelijkheden te beperkt. Zij vraagt onder meer om gegevensgebruik buiten het SUWI-domein, uitwisseling binnen gemeenten en met maatschappelijke partners, ambtshalve toekenning en het voorkomen van willekeur doordat proactieve dienstverlening niet verplicht wordt.
Alternatieve optie
Momenteel steekt het wetsvoorstel in op gegevenskoppeling binnen de overheid, die mede oorzaak is van enkele belemmeringen. Er is een relevante alternatieve optie die dezelfde maatschappelijke doelstelling kan behalen: met een meer gebalanceerde verdeling van macht en verantwoordelijkheid, die tegelijk ondersteunend is aan bredere maatschappelijke opgaven. Het is een model waarin gegevens niet eerst samenkomen bij overheidsorganisaties, maar bij de burger zelf, in een publieke burgervoorziening. Het is een haalbaar en reëel alternatief dat aansluit bij de huidige technische architectuur van de overheid.
Opties afwegen hoort bij zorgvuldig beleid
Volgens het Beleidskompas past het bij zorgvuldig beleid dat relevante alternatieven worden onderzocht voordat een definitieve keuze wordt gemaakt, in dit geval bijvoorbeeld over de inrichting van proactieve dienstverlening. Deze burgergerichte variant is nog niet als afzonderlijke ontwerpoptie meegewogen, terwijl deze ontwerpvariant de aandachtspunten van de VNG kan adresseren met minder structurele gegevensuitwisseling binnen de overheid.
Over burgerinitiatief PUB, ter ondersteuning van een slagvaardige overheid
PUB is een burgerinitiatief dat een uitgewerkte en technisch werkende visie op digitale dienstverlening biedt, waarbij een burgervoorziening burgers laat beschikken over een eigen digitale omgeving.
Het burgerinitiatief PUB biedt een andere inrichting voor essentiële dienstverlening. Een onafhankelijke burgervoorziening brengt gegevens uit verschillende domeinen samen aan de kant van de burger, stelt mogelijke rechten vast en deelt per regeling alleen wat noodzakelijk is. De voorziening kan digitaal en niet-digitaal als intermediair optreden. De verantwoordelijke uitvoeringsorganisatie blijft verantwoordelijk voor de regeling en het formele besluit.
Hoe PUB kan bijdragen aan de aandachtspunten van de VNG
Onderstaand wordt per standpunt van de VNG uitgelegd hoe de visie van PUB hieraan kan bijdragen.
Klik op een punt om het open te klappen en te lezen.
1.Verbreding buiten de SUWI-partijen
De beperking tot UWV, SVB en gemeenten is volgens de VNG te smal. Voor een goede beoordeling zijn ook gegevens nodig van onder meer de Belastingdienst, Dienst Toeslagen en DUO. Zonder deze gegevens blijft een deel van de mensen die geen gebruikmaken van inkomensondersteuning buiten beeld.
Binnen de PUB-visie kunnen gegevens uit verschillende domeinen aan de kant van de burger samenkomen. Hierdoor zijn geen structurele koppelingen nodig tussen iedere afzonderlijke uitvoeringsorganisatie.
Fiscale gegevens, onderwijsgegevens en gegevens over sociale zekerheid kunnen binnen de burgervoorziening gezamenlijk worden gebruikt om mogelijke rechten vast te stellen. Per regeling worden vervolgens alleen de noodzakelijke gegevens of bewijsstukken met de verantwoordelijke organisatie gedeeld.
De verbreding wordt daarmee niet primair georganiseerd door steeds meer organisaties aan één overheidsnetwerk toe te voegen, maar door gegevens vanuit verschillende domeinen ten behoeve van de burger beschikbaar en bruikbaar te maken.
2.Expliciete binnengemeentelijke gegevensuitwisseling
Gemeenten willen gegevens kunnen gebruiken over verschillende gemeentelijke afdelingen en wettelijke domeinen heen, bijvoorbeeld vanuit de Participatiewet, de Gemeentewet, de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening, de Wmo en de Jeugdwet.
De huidige juridische scheiding tussen deze domeinen belemmert gemeenten om inwoners integraal te ondersteunen en beschikbare gegevens opnieuw te gebruiken.
De visie van PUB vermindert de noodzaak dat gemeentelijke afdelingen onderling volledige dossiers uitwisselen. Gegevens uit verschillende gemeentelijke domeinen kunnen in de burgervoorziening worden samengebracht. De burgervoorziening kan vervolgens uitsluitend de relevante uitkomst of noodzakelijke gegevens aan de bevoegde afdeling verstrekken.
Dit ondersteunt het principe dat een inwoner gegevens maar één keer hoeft aan te leveren, zonder dat binnen de gemeente een brede centrale informatiepositie hoeft te ontstaan.
De burgervoorziening kan daarbij als intermediair optreden. Zij kan voor de burger het overzicht bewaken, informatie bij verschillende afdelingen ophalen en zorgen dat aanvragen, bewijsstukken, berichten en statussen in samenhang beschikbaar zijn.
3.Gegevensuitwisseling met maatschappelijke partners
De VNG wil gegevensuitwisseling mogelijk maken met gesubsidieerde ketenpartners, zoals Stichting Leergeld en de Voedselbank. Deze organisaties hebben soms juist mensen in beeld die nog geen gebruikmaken van een gemeentelijke regeling.
De visie van PUB kan maatschappelijke partners onderdeel maken van de dienstverlening zonder dat zij rechtstreeks toegang krijgen tot gemeentelijke bestanden. Vanuit de burgervoorziening kan een aanvraag, bewijsstuk of gerichte verklaring met een maatschappelijke organisatie worden gedeeld.
Hierdoor kan samenwerking plaatsvinden op basis van selectieve gegevensdeling. De maatschappelijke partner ontvangt alleen wat voor de betreffende voorziening nodig is.
De burgervoorziening kan ook de verbinding tussen de burger en de maatschappelijke partner verzorgen. Zij kan een mogelijke aanspraak signaleren, de burger daarover informeren, een aanvraag voorbereiden en ondersteuning bieden wanneer de burger niet digitaal kan of wil handelen.
4.Ambtshalve en eenmalig toekennen
De VNG ziet mogelijkheden voor ambtshalve toekenning, vooral bij regelingen met eenvoudige en objectieve criteria. Ook vraagt de VNG te onderzoeken of een eenmalige toekenning op basis van een peildatum mogelijk is zonder dat bedragen later worden teruggevorderd.
Gemeenten geven aan dat alleen informeren of het aanbieden van een vooraf ingevuld formulier niet altijd voldoende is om niet-gebruik terug te dringen.
Binnen de PUB-visie kan de burgervoorziening de benodigde gegevens samenbrengen en aan de hand van open en controleerbare regels vaststellen of aan de voorwaarden van een regeling wordt voldaan.
Wanneer de wettelijke inrichting dit mogelijk maakt, kan de burgervoorziening de regeling vervolgens automatisch toekennen en uitbetalen. De toekenning hoeft dan niet afhankelijk te zijn van een afzonderlijke aanvraag of handeling door de burger.
Dit is ook relevant voor burgers die niet digitaal kunnen of willen handelen. De burgervoorziening kan het proces namens hen uitvoeren en hen per brief, telefonisch of persoonlijk informeren over de toekenning, de gebruikte gegevens en eventuele vervolgstappen.
De uitvoeringsorganisatie hoeft daarbij niet over alle gecombineerde onderliggende gegevens te beschikken. Zij ontvangt alleen de informatie die nodig is voor de regeling, de verantwoording en het formele besluit.
Voor deze inrichting moet de burgervoorziening wettelijk de benodigde taak en bevoegdheid krijgen. De visie van PUB laat zien hoe ambtshalve toekenning kan worden georganiseerd zonder alle gegevens centraal bij gemeenten of andere uitvoeringsorganisaties samen te brengen.
5.Gegevens maar één keer aanleveren
De VNG roept het "only once"-principe aan: een inwoner zou gegevens die de overheid al heeft, niet voor iedere regeling opnieuw hoeven te verzamelen en te verstrekken.
Nu moet dezelfde informatie vaak keer op keer opnieuw worden aangeleverd, wat drempels opwerpt en niet-gebruik in stand houdt.
De burgervoorziening bewaart en hergebruikt geverifieerde gegevens aan de kant van de burger. Dezelfde gegevens hoeven daardoor niet voor elke regeling of bij elke organisatie opnieuw te worden opgevraagd.
Doordat de gegevens al bij de burger zijn samengebracht, kunnen ze met toestemming worden hergebruikt voor een volgende aanvraag of toekenning, zonder dat binnen de overheid een brede centrale informatiepositie hoeft te ontstaan.
De burgervoorziening kan dit ook namens mensen doen die niet digitaal kunnen of willen handelen, zodat ook zij niet steeds opnieuw dezelfde gegevens hoeven aan te leveren.
6.Één aanvraag voor meerdere regelingen
Gemeenten willen toewerken naar een situatie waarin een inwoner met één handeling meerdere regelingen tegelijk kan laten beoordelen en aanvragen, in plaats van voor iedere regeling een apart traject te doorlopen.
Op basis van één gegevensset kan de burgervoorziening met verschillende rekenregels tegelijk rechten bij gemeenten, UWV, SVB, andere uitvoeringsorganisaties en maatschappelijke partners vaststellen.
Meerdere regelingen kunnen vervolgens vanuit één omgeving worden aangevraagd of automatisch toegekend. Iedere uitvoeringsorganisatie ontvangt alleen de gegevens die voor haar eigen regeling noodzakelijk zijn.
De burger hoeft daarbij niet zelf alle organisaties en regelingen te overzien. De burgervoorziening kan als intermediair aanvragen, bewijsstukken, toestemmingen, berichten, taken en statussen uit verschillende organisaties bij elkaar brengen.
Ook buiten het digitale kanaal kan dit principe worden toegepast. De burgervoorziening kan de burger per brief benaderen, telefonisch ondersteunen of persoonlijk helpen en vervolgens namens de burger de benodigde stappen bij verschillende organisaties verzorgen.
7.Risico op willekeur en ongelijkheid tussen gemeenten en uitvoeringsorganisaties
Omdat proactieve dienstverlening een bevoegdheid en geen verplichting is, kunnen gemeenten en uitvoeringsorganisaties verschillende keuzes maken. Hierdoor kan het bereik afhankelijk worden van lokale of organisatorische prioriteiten, beschikbare capaciteit en financiële mogelijkheden.
Burgers kunnen daardoor bij vergelijkbare omstandigheden verschillend worden ondersteund, afhankelijk van hun woonplaats of van de organisatie die een regeling uitvoert. De VNG vraagt zich daarom af of een kan-bepaling de meest passende inrichting is.
In de visie van PUB kan het signaleren en vaststellen van rechten landelijk en op dezelfde manier plaatsvinden, onafhankelijk van de vraag of een afzonderlijke gemeente of uitvoeringsorganisatie zelf gegevens koppelt of proactieve dienstverlening heeft ingericht.
Open en controleerbare rekenregels zorgen voor een meer gelijke uitgangspositie. Lokaal beleid en verschillen tussen regelingen kunnen nog steeds tot verschillende uitkomsten leiden, maar het vinden en gebruiken van een mogelijk recht wordt minder afhankelijk van de bereidheid of capaciteit van een afzonderlijke uitvoerder.
De visie van PUB kan de gevolgen van de kan-bepaling daarmee gedeeltelijk ondervangen. Proactieve dienstverlening wordt aan de kant van de burger beschikbaar, ook wanneer een gemeente of uitvoeringsorganisatie de bevoegdheid zelf niet actief toepast.
Doordat de burgervoorziening ook als intermediair kan optreden, geldt dit niet alleen voor digitaal vaardige burgers. Zij kan mensen actief benaderen, brieven sturen en ondersteuning organiseren. Daarmee wordt de beschikbaarheid van proactieve dienstverlening minder afhankelijk van digitale vaardigheden en van verschillen tussen uitvoeringsorganisaties.
8.Het ontbreken van een grondslag voor gegevensgebruik
Gemeenten ervaren dat een expliciete grondslag ontbreekt voor het hergebruiken en combineren van gegevens ten behoeve van proactieve dienstverlening. Het wetsvoorstel biedt hiervoor slechts mogelijkheden binnen een beperkt aantal organisaties, wetten en regelingen.
De visie van PUB verkleint de behoefte aan nieuwe grondslagen voor structurele gegevensuitwisseling tussen overheidsorganisaties. De gegevens worden niet door organisatie A aan organisatie B verstrekt om daar brede analyses op uit te voeren. Zij worden aan de burger of aan de burgervoorziening beschikbaar gesteld en vanuit die omgeving gericht gebruikt.
Daarmee verandert de juridische vraag. Het gaat minder om het creëren van steeds nieuwe bevoegdheden voor gegevenskoppeling tussen organisaties en meer om de mogelijkheid van burgers om hun eigen gegevens te verkrijgen en voor dienstverlening te gebruiken.
Binnen een burgeromgeving is niet voor iedere combinatie van gegevens en organisaties een afzonderlijke grondslag voor onderlinge gegevensuitwisseling nodig. De burgervoorziening kan de gegevens ten behoeve van de burger samenbrengen en verwerken. Alleen de gegevens die voor een concrete dienst, aanvraag of toekenning noodzakelijk zijn, worden verder gedeeld.
Dat betekent niet dat persoonsgegevens binnen een burgervoorziening zonder juridisch kader kunnen worden verwerkt. De verwerking door de burgervoorziening, de beschikbaarstelling door bronorganisaties en een eventuele formele toekenning moeten rechtmatig worden ingericht. Wel kan de juridische inrichting doelgerichter en eenvoudiger zijn dan wanneer voor iedere combinatie van organisaties een afzonderlijke bevoegdheid voor structurele gegevensuitwisseling en profilering moet worden gecreëerd.
De burgervoorziening kan ook hier als intermediair optreden. Zij kan gegevens namens de burger ophalen en gebruiken, zonder dat de burger zelf alle digitale handelingen hoeft uit te voeren. Daarmee is deze route ook toegankelijk voor mensen die niet digitaal kunnen of willen deelnemen.
Samenvatting
De visie van PUB biedt een burgergerichte aanvulling op het wetsvoorstel. Het maakt het mogelijk gegevens uit meerdere domeinen te gebruiken zonder voor iedere combinatie een structurele koppeling tussen overheidsorganisaties te creëren.
Het ondersteunt het eenmalig aanleveren van gegevens, het gebruiken van één gegevensset voor meerdere regelingen, samenwerking met maatschappelijke organisaties, ambtshalve toekenning en een meer gelijke beschikbaarheid van proactieve dienstverlening.
Het belangrijkste verschil zit in de plek waar gegevens samenkomen. In het wetsvoorstel gebeurt dit bij overheidsorganisaties. In de visie van PUB gebeurt dit bij een onafhankelijke burgervoorziening aan de kant van de burger. Daardoor kan hetzelfde maatschappelijke doel worden bereikt met minder gegevensconcentratie binnen de overheid en met een zelfstandiger positie voor de burger.
In de visie van PUB gaat het daarbij niet alleen om een digitale omgeving. De burgervoorziening functioneert als intermediair tussen burgers en dienstverleners. Zij kan gegevens ophalen en samenbrengen, rechten vaststellen, aanvragen of toekenningen verzorgen, burgers actief benaderen en ondersteuning bieden via digitale en niet-digitale kanalen.
Zo kan de burgervoorziening ook mensen bereiken die niet digitaal kunnen of willen handelen. Zij kan hen bijvoorbeeld per brief informeren, telefonisch of persoonlijk helpen en namens hen het contact met gemeenten, uitvoeringsorganisaties en maatschappelijke partners organiseren.