Motie Mohandis en Palmen
Hoe PUB kan bijdragen aan de motie-Mohandis en Palmen
Aanleiding
In hun motie, aangenomen op 4 juni 2024, verzochten Mohammed Mohandis en Sandra Palmen de regering te onderzoeken:
- hoe gemeenten inwoners die recht hebben op armoederegelingen beter in beeld kunnen krijgen en actief kunnen benaderen, onder meer door gegevensuitwisseling met de Belastingdienst en op grond van de Gemeentewet;
- hoe gemeentelijke inkomensondersteunende regelingen, zoals een stadspas, ambtshalve kunnen worden verstrekt zonder nadelige gevolgen voor toeslagen of andere inkomenscomponenten.
Het kabinet zoekt de oplossing vooral in het wetsvoorstel Proactieve dienstverlening, nieuwe bevoegdheden voor gemeenten en gegevensuitwisseling tussen publieke organisaties. Het kabinet geeft daarnaast aan dat ambtshalve toekenning onder voorwaarden al mogelijk is wanneer een gemeente over de benodigde gegevens beschikt. Voor inwoners met wie nog geen financiële relatie bestaat, ontbreekt die mogelijkheid grotendeels.
Het burgerinitiatief PUB biedt een aanvullende ontwerpvariant.
Wat is PUB?
PUB is geen bedrijf of product, maar een visie op publieke dienstverlening. Centraal staat een publieke, onafhankelijke burgervoorziening die als intermediair werkt tussen mensen en dienstverleners.
In deze visie komen gegevens uit verschillende bronnen samen aan de kant van de burger. De burgervoorziening kan daarmee mogelijke rechten vaststellen, gevolgen berekenen, aanvragen voorbereiden en, wanneer de wet dit mogelijk maakt, regelingen automatisch laten toekennen of uitbetalen.
De burgervoorziening is niet alleen digitaal. Zij kan ook mensen per brief benaderen, telefonisch of persoonlijk ondersteunen en namens hen het contact met gemeenten en andere organisaties verzorgen.
Klik op een punt om het open te klappen en te lezen.
1.Inwoners in beeld krijgen
De kabinetsroute vraagt om nieuwe gegevensuitwisseling tussen gemeenten, de Belastingdienst en andere publieke organisaties. Daarbij ontstaan steeds meer koppelingen en bredere informatieposities binnen de overheid.
De visie van PUB kiest een andere route. De benodigde gegevens worden vanuit verschillende bronnen aan de kant van de burger samengebracht. Daar kan worden vastgesteld op welke landelijke en gemeentelijke regelingen iemand mogelijk recht heeft.
Hierdoor kunnen ook inwoners worden bereikt die nog geen uitkering ontvangen of geen andere financiële relatie met de gemeente hebben. De gemeente hoeft daarvoor niet eerst een breed bestand met financiële gegevens van inwoners op te bouwen.
2.Mensen actief benaderen
De burgervoorziening kan signaleren dat iemand mogelijk recht heeft op ondersteuning en vervolgens contact opnemen.
Dat contact hoeft niet alleen digitaal plaats te vinden. De burgervoorziening kan:
- een brief sturen;
- telefonisch contact opnemen;
- persoonlijke ondersteuning organiseren;
- een aanvraag voorbereiden;
- namens de burger contact onderhouden met de verantwoordelijke organisatie.
Zo wordt proactieve dienstverlening ook toegankelijk voor mensen die niet digitaal kunnen of willen handelen.
3.Ambtshalve verstrekken
Binnen de PUB-visie kunnen de gegevens die nodig zijn voor een regeling aan de kant van de burger worden samengebracht. Met open en controleerbare rekenregels kan vervolgens worden vastgesteld of aan de voorwaarden wordt voldaan.
De burgervoorziening kan een volledig vooraf ingevulde aanvraag voorbereiden en deze direct laten beoordelen, toekennen en uitbetalen. Als daarvoor de wettelijke aanvraagplicht moet worden aangepast of een aanvullende taak of bevoegdheid nodig is, moet dat juridisch worden geregeld.
Daarmee wordt ambtshalve verstrekking ook mogelijk voor mensen van wie de gemeente zelf nog niet alle benodigde gegevens bezit.
4.Gevolgen voor toeslagen en andere regelingen
De gevolgen van een gemeentelijke regeling hangen mede af van de fiscale vormgeving. Het kabinet geeft aan dat gemeenten minimaregelingen zo kunnen vormgeven dat deze niet als belast inkomen worden aangemerkt en daardoor geen invloed hebben op toeslagen.
De burgervoorziening kan daarnaast bewijzen genereren en delen met de Belastingdienst dat een bepaald aanvullend inkomen is ontvangen en dit buiten het belastbaar inkomen valt.
Daarnaast kan het vooraf berekenen wat het verwachte effect van een aanvraag of toekenning is op andere toeslagen, belasting, andere inkomensondersteuning en dergelijke.
De burger kan zo het verwachte netto-effect zien voordat een aanvraag of toekenning plaatsvindt. Dit vervangt de fiscale en wettelijke regels niet, maar maakt mogelijke negatieve wisselwerkingen eerder zichtbaar.
5.Alleen noodzakelijke gegevens delen
De gecombineerde gegevens blijven binnen de burgervoorziening aan de kant van de burger. De gemeente of uitvoeringsorganisatie ontvangt alleen de gegevens die voor de concrete regeling nodig zijn.
Daardoor komen gegevens die voor dienstverlening worden gebruikt niet automatisch beschikbaar voor bredere analyses, toezicht of handhaving. Bestaande wettelijke bevoegdheden voor handhaving blijven bestaan, maar de infrastructuur voor proactieve dienstverlening creëert geen onnodig brede informatiepositie.
Een nog niet meegewogen variant
De motie vraagt om twee concrete oplossingen: inwoners met een mogelijk recht beter in beeld krijgen en gemeentelijke regelingen ambtshalve verstrekken zonder nadelige gevolgen voor toeslagen of andere inkomenscomponenten. De kabinetsreactie onderzoekt deze vragen vooral binnen de bestaande inrichting van gemeenten, uitvoeringsorganisaties en onderlinge gegevensuitwisseling.
De visie van PUB biedt hiervoor een andere ontwerpvariant. Daarbij worden de benodigde gegevens niet structureel bij overheidsorganisaties samengebracht, maar aan de kant van de burger. Vanuit een onafhankelijke burgervoorziening kunnen mogelijke rechten worden vastgesteld, inwoners actief worden benaderd en regelingen worden aangevraagd of, wanneer de wet dit mogelijk maakt, ambtshalve worden toegekend. Ook kunnen mogelijke gevolgen voor toeslagen en andere inkomenscomponenten vooraf in samenhang worden beoordeeld.
Voor zover uit de stukken blijkt, is deze burgergerichte variant nog niet afzonderlijk onderzocht. Bij zorgvuldige beleidsvorming horen alle relevante oplossingsrichtingen te worden meegewogen voordat een definitieve keuze wordt gemaakt. Het ligt daarom voor de hand deze variant alsnog expliciet te betrekken bij de verdere uitwerking van de motie en het wetsvoorstel Proactieve dienstverlening.
PUB in relatie tot het wetsvoorstel
De motie-Mohandis en Palmen sluit aan op een bredere vraag: hoe geven we proactieve dienstverlening vorm, en waar brengen we de gegevens samen die daarvoor nodig zijn? Op een aparte pagina is uitgewerkt hoe de burgergerichte variant van PUB zich verhoudt tot het wetsvoorstel Proactieve dienstverlening, aan de hand van dertien punten ter afweging.
Het wetsvoorstel Proactieve dienstverlening en een aanvullende variant Lees verder over hoe PUB zich verhoudt tot het wetsvoorstel, in dertien punten.